विश्व इतिहासमा युद्धहरू केवल राजनीतिक शक्ति संघर्ष मात्र होइनन तिनीहरूले मानव जीवन, अर्थतन्त्र, संस्कृति र प्रकृति माथि गहिरो प्रभाव पार्ने घटनाहरू पनि हुन । आज मध्यपूर्वमा चर्किएको ईरान–अमेरिका–इजरायल तनावले त्यही पुरानो सत्यलाई पुनः उजागर गरिरहेको छ । युद्धले केवल मानिसलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण पृथ्वीलाई नै घाइते बनाउँछ ।
आजको युद्ध आधुनिक प्रविधि, विशाल सैन्य शक्ति र ऊर्जा पूर्वाधार माथि केन्द्रित छ । यसको अर्थ, युद्धको प्रभाव केवल रणभूमिमा सीमित रहँदैन यसको धुवाँ, विषाक्त ग्यास, तेल रिसाव, र कार्बन उत्सर्जन पृथ्वीको वातावरणमा फैलिन्छ र दशकौं सम्म असर गर्छ ।
तेहरानका तेल भण्डारण र रिफाइनरी हरूमा भएको आक्रमण पछि फैलिएको कालो धुवाँको विशाल बादल केवल एक सैन्य घटनाको दृश्य मात्र होइन यो पर्यावरणीय संकटको संकेत हो । यस्तो आक्रमणले विषाक्त हावा, सम्भावित एसिड वर्षा, समुद्री तेल प्रदूषण र जलवायु परिवर्तन लाई तीव्र बनाउने खतरा उत्पन्न गर्दछ ।
आज हामी एउटा अत्यन्त गम्भीर प्रश्नको सामना गरिरहेका छौँ । के मानव सभ्यताले आफ्नो राजनीतिक संघर्षका कारण पृथ्वीको भविष्य नै दाउमा लगाइरहेको छ ?

युद्धको वातावरणीय आयाम
युद्धलाई प्रायः सैन्य रणनीति, भू–राजनीति वा कूटनीतिक दृष्टिकोण बाट मात्रै विश्लेषण गरिन्छ । तर पछिल्ला वर्ष हरूमा वैज्ञानिक र वातावरणविदहरूले एउटा महत्वपूर्ण पक्ष तर्फ ध्यान दिएका छन । युद्धको पर्यावरणीय प्रभाव
अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले देखाएका अध्ययनहरूले युद्धलाई जलवायु संकटको एक प्रमुख कारकका रूपमा चिनाउन थालेका छन ।
कन्फ्लिक्ट एन्ड एनभायर्नमेन्ट अब्जर्भेटरी (CEOBS) ले हालको मध्यपूर्वीय तनाव सँग सम्बन्धित करिब १२० वटा पर्यावरणीय हानिका घटनाहरू पहिचान गरेको छ । यी घटनाहरू केवल एउटै देशमा सीमित छैनन ईरान, इराक, इजरायल, कुवेत, जोर्डन, साइप्रस, बहराइन, कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स, साउदी अरबिया र ओमान जस्ता देशहरूमा यसको प्रभाव देखिन थालेको छ ।
यसले स्पष्ट देखाउँछ कि आधुनिक युद्धको असर सीमाना भित्र मात्र सीमित रहँदैन । वातावरणीय प्रदूषण र जलवायु प्रभावले पूरै क्षेत्रलाई प्रभावित पार्छ ।

तेल पूर्वाधार माथि आक्रमण: पर्यावरणीय संकटको सुरुवात
मध्यपूर्व विश्वको सबैभन्दा ठूलो तेल उत्पादन क्षेत्र हो । यहाँको आर्थिक र राजनीतिक संरचना नै ऊर्जा स्रोतहरूमा आधारित छन । जब युद्ध तेल भण्डारण, पाइपलाइन वा रिफाइनरीहरूमा केन्द्रित हुन्छ त्यसको प्रभाव केवल ऊर्जा आपूर्तिमा मात्रै सीमित रहँदैन ।
तेहरान नजिकका तेल भण्डारण केन्द्रहरूमा भएको आक्रमण पछि उठेको धुवाँको बादलले वातावरणीय जोखिमलाई तीव्र बनाएको छ ।
तेल जल्दा वा विस्फोट हुँदा धेरै प्रकारका खतरनाक पदार्थ वातावरणमा फैलिन्छन जस्तै:
कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन,सल्फर डाइअक्साइड, नाइट्रोजन अक्साइड र विषाक्त सूक्ष्म कण (PM2.5)
यी पदार्थहरू केवल वायु प्रदूषणका कारक मात्र होइनन, तिनीहरूले मानव स्वास्थ्य, कृषि उत्पादन र जैविक प्रणाली लाई गम्भीर असर पार्छन ।

विषाक्त हावा र स्वास्थ्य संकट
तेल र रसायनहरू जल्दा उत्पन्न हुने धुवाँ अत्यन्त खतरनाक हुन्छ । यसमा रहेका सूक्ष्म कणहरू (PM2.5) फोक्सोमा सजिलै प्रवेश गर्न सक्छन । यसका कारण निम्न समस्याहरू बढ्न सक्छन ।
दम,  फोक्सोको संक्रमण, मुटु सम्बन्धी रोग, क्यान्सरको जोखिम आदि
मध्यपूर्वका धेरै शहरहरू पहिले नै धुलो, गर्मी र औद्योगिक प्रदूषणका कारण संवेदनशील छन । युद्धले यो संकटलाई अझ गम्भीर बनाउँछ । बनाइरहेको छ ।

एसिड वर्षाको सम्भावना
तेल र रासायनिक पदार्थहरू जल्दा वातावरणमा सल्फर र नाइट्रोजन अक्साइड ग्यासहरू उत्सर्जित हुन्छन ।
यी ग्यासहरू वायुमण्डलमा पानी सँग प्रतिक्रिया गरेर एसिड वर्षा बनाउँछन ।
एसिड वर्षाले: माटोको उर्वरता घटाउँछ, जंगल नष्ट गर्छ, नदी र तालका जीवहरू मार्छ , भवन र सांस्कृतिक सम्पदा क्षति पुर्‍याउँछ ।
यदि मध्यपूर्वको यो युद्ध लामो समयसम्म जारी रह्यो भने एसिड वर्षाको खतरा पनि बढ्ने सम्भावना छ ।

समुद्री जीवन माथि खतरा
पर्सियन खाडी विश्वको सबै भन्दा संवेदनशील समुद्री पारिस्थितिक क्षेत्रमध्ये एक हो ।
यदि युद्धका कारण तेल ट्यांकरहरू क्षतिग्रस्त भए वा पाइपलाइन फुटे भने ठूलो तेल रिसाव हुन सक्छ ।
तेल रिसाव समुद्री जीवनका लागि विनाशकारी हुन्छ ।
यसले माछा र कोरल नष्ट गर्छ ,समुद्री चराहरूलाई मार्छ र  तटीय पारिस्थितिक प्रणाली ध्वस्त पार्छ ।
सन १९९१ को गल्फ युद्धमा इराकले कुवेतबाट फिर्ता हुँदै गर्दा समुद्रमा ठूलो तेल फाल्दा इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो तेल प्रदूषण भएको थियो । अहिलेको युद्धले त्यस्तै खतरा पुनः दोहोर्याउने सम्भावना देखिन्छ ।

कार्बन उत्सर्जन: युद्ध र जलवायु संकट
जलवायु परिवर्तन आज मानवताको सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो । तर विडम्बना के छ भने विश्वका सबैभन्दा शक्तिशाली देशहरूले युद्धका माध्यमबाट कार्बन उत्सर्जनलाई झन् बढाइरहेका छन ।
हालको ईरान–अमेरिका–इजरायल तनावको सन्दर्भमा आधिकारिक कार्बन उत्सर्जनको अनुमान सार्वजनिक भएको छैन ।
तर अघिल्ला युद्धहरूको अध्ययनले केही संकेत दिन्छ ।
गाजा युद्धको कार्बन प्रभाव
इजरायल–गाजा युद्धको पहिलो १२० दिनमा मात्र करिब ४२०,००० देखि ६५२,००० टन CO₂e उत्सर्जन भएको अनुमान गरिएको थियो ।
यो मात्रा विश्वका २६ वटा साना देशहरूको वार्षिक उत्सर्जन भन्दा पनि बढी हो ।
यो तथ्यले देखाउँछ कि युद्धले वातावरणमा कति ठूलो कार्बन भार थप्छ ।

रुस–युक्रेन युद्ध
रुस–युक्रेन युद्धको तीन वर्षमा करिब २३० मिलियन टन CO₂e उत्सर्जन भएको अनुमान छ ।
यो मात्रा अस्ट्रिया, हङ्गेरी, चेक गणतन्त्र र स्लोभाकियाको वार्षिक उत्सर्जन बराबर हो । यसले स्पष्ट देखाउँछ कि आधुनिक युद्धहरू वास्तवमा “कार्बन विस्फोट” जस्तै हुन ।

ईरान युद्ध किन अझ ठूलो हुन सक्छ?
ईरान सँग विशाल तेल पूर्वाधार, सैन्य शक्ति र क्षेत्रीय प्रभाव छ । यदि युद्ध ठूलो स्केलमा फैलियो भने निम्न कारणहरूले उत्सर्जन अझ बढी हुन सक्छ ।
हजारौं मिसाइल र रकेट प्रक्षेपण लडाकु विमानहरू को निरन्तर प्रयोग तेल र ग्यास संरचनाहरूमा विस्फोट
जहाज मार्गहरू लामो हुनु ।
यसले विश्वव्यापी कार्बन उत्सर्जनलाई अझ तीव्र बनाउन सक्छ ।
सैन्य शक्ति जलवायु संकटको लुकेको कारक
विश्वको सबैभन्दा ठूलो संस्थागत कार्बन उत्सर्जक कुनै उद्योग होइन , यो अमेरिकी सेना हो । अमेरिकी सैन्य संरचना विश्वभर फैलिएको छ जसमा सयौँ सैन्य अड्डा, हजारौँ विमान, विशाल नौसेना, भारी सैन्य उपकरणयी सबै सञ्चालन गर्न अत्यधिक जीवाश्म इन्धन प्रयोग हुन्छ ।
पुनर्निर्माणको कार्बन लागत
युद्ध सकिए पछि पनि वातावरणीय प्रभाव समाप्त हुँदैन ।
भवन, सडक, पुल र शहरहरू पुनर्निर्माण गर्दा ठूलो मात्रामा सिमेन्ट, इस्पात र ऊर्जा प्रयोग हुन्छ ।
गाजाको पुनर्निर्माणबाट मात्र ४६–६० मिलियन टन CO₂e उत्सर्जन हुने अनुमान गरिएको छ । ईरान जस्तो ठूलो देशमा यो संख्या अझ धेरै हुन सक्छ ।

प्रकृति पनि युद्धबन्दी
युद्धको सबैभन्दा दुखद पक्ष के हो भने यसमा प्रकृति पनि कैदी जस्तै बन्न पुग्छ । जंगलहरू जल्छन, नदीहरू प्रदूषित हुन्छन , समुद्र तेलले भरिन्छ ।
प्रकृतिले कुनै पक्ष रोज्दैन तर युद्धले उसलाई पनि घाइते बनाउँछ ।
मानवता र नैतिक प्रश्न
आजको युद्धले एउटा गम्भीर नैतिक प्रश्न उठाएको छ ।
मानव सभ्यता प्रविधि, विज्ञान र आर्थिक विकासमा अत्यन्त अगाडि पुगेको छ । तर यदि यही सभ्यताले आफ्नै ग्रहलाई नष्ट गर्ने निर्णय गर्छ भने त्यो प्रगतिले के अर्थ राख्छ ?

विश्व समुदायको जिम्मेवारी
यदि विश्वले युद्धलाई केवल राजनीतिक दृष्टिकोणबाट मात्र हेर्ने हो भने वातावरणीय संकट झन् बढ्नेछ ।
अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले अब युद्धको वातावरणीय लागतलाई पनि नीतिगत रूपमा समावेश गर्नुपर्ने समय आएको छ ।
सम्भावित समाधान
युद्धको पर्यावरणीय असर कम गर्न निम्न कदमहरू आवश्यक छन ,युद्ध क्षेत्रमा पर्यावरणीय निगरानी
तेल संरचनाहरूको संरक्षण अन्तर्राष्ट्रिय पर्यावरणीय कानुन सुदृढीकरण युद्ध पछिको हरित पुनर्निर्माण
भविष्यको प्रश्न आज हामी एउटा निर्णायक मोडमा उभिएका छौँ ।
यदि युद्धहरू यसरी नै जारी रहे भने जलवायु संकटलाई नियन्त्रण गर्ने प्रयासहरू कमजोर हुनेछ ।
मानव सभ्यताको भविष्य केवल कूटनीति वा सैन्य शक्ति होइन, पृथ्वीको स्वास्थ्यमा निर्भर छ ।
ईरान–अमेरिका–इजरायल तनावले हामीलाई एउटा कठोर सत्य सम्झाएको छ । युद्धले केवल देशहरूलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण ग्रहलाई चोट पुर्‍याउँछ । कार्बन उत्सर्जन बढ्दैछ,
समुद्री जीवन संकटमा छ, वायु प्रदूषण फैलिरहेको छ ।
यो असर केही वर्षका लागि मात्र होइन, दशकौँ सम्म रहनेछ ।
अन्ततः प्रश्न एउटै छ ।
भावी पुस्तालाई हामी के दिन्छौँ ?
धुवाँ र विनाशले भरिएको पृथ्वी कि हरियो, शान्त र जीवन्त ग्रह ? मानव इतिहासको उत्तर अहिलेको हाम्रो निर्णयमा निर्भर छ ।