काठमाडौँ उपत्यकामा बढ्दो वायु प्रदूषण नियन्त्रण गर्न बहुआयामिक उपायहरू अवलम्बन गर्नु अत्यावश्यक देखिन्छ । सवारी साधनबाट उत्सर्जित धुँवा घटाउन सार्वजनिक यातायातको प्रयोग विस्तार गर्नुका साथै विद्युतीय सवारी साधनको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । साथै सवारी साधनहरूको नियमित प्राविधिक परीक्षण तथा मर्मत सम्भारलाई कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्न आवश्यक छ । उद्योग तथा इँटा भट्टाबाट निस्कने धुँवा नियन्त्रणका लागि प्रभावकारी फिल्टर प्रणाली तथा आधुनिक वातावरणमैत्री प्रविधिको प्रयोग अनिवार्य बनाइनुपर्छ । त्यसैगरी सडकमा उठ्ने धुलो कम गर्न नियमित रूपमा पानी छर्किने व्यवस्था मिलाउनुका साथै सडक पूर्वाधार र व्यवस्थापनमा सुधार ल्याउनुपर्छ । यससँगै खुला रूपमा फोहोर जलाउने कार्य पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न, वृक्षारोपण कार्यक्रमलाई विस्तार गर्न तथा जनचेतना अभिवृद्धि गर्न विशेष पहल आवश्यक छ । यी उपायहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयनबाट काठमाडौँको वायु गुणस्तर सुधार गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुग्न सक्छ ।

हाल काठमाडौँको वायु गुणस्तर सूचकांक (Air Quality Index – AQI) १६४ पुगेको अवस्थामा रहेको छ, जुन स्वास्थ्यका दृष्टिले अस्वस्थ स्तर मानिन्छ । यस्तो परिस्थितिमा अनावश्यक रूपमा बाहिर ननिस्किने, बाहिर निस्कँदा मास्क तथा सुरक्षात्मक चस्मा प्रयोग गर्ने जस्ता सावधानी अपनाउनु उपयुक्त हुन्छ ।

वायु प्रदूषण र ग्लोबल वार्मिङ बीच सम्बन्ध:

काठमाडौँमा बढ्दो सवारीसाधन, उद्योग, इँटा भट्टा, र फोहोर जलाउने जस्ता गतिविधिबाट कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन र नाइट्रोजन अक्साइड जस्ता ग्यासहरू वायुमण्डलमा उत्सर्जन हुन्छन । यी ग्यासहरूले वातावरणमा तातो फसाएर पृथ्वीको तापक्रम बढाउने काम गर्छन जसलाई Global Warming भनिन्छ । साथै डिजेल गाडी र कोइला वा दाउरा जलाउँदा निस्कने ब्ल्याक कार्बन (कालो धुलो) ले काठमाडौँको हावालाई प्रदूषित बनाउनुका साथै हिमाल र हिमनदीमा जमेर तिनीहरूको पग्लने गति बढाउँछ ।

तापक्रम वृद्धि र जलवायु परिवर्तनका कारण कहिलेकाहीँ हावाको चलायमानता कम हुने भएकाले प्रदूषण उपत्यका भित्रै अड्किन सक्छ र वायुको गुणस्तर झन् खराब हुन्छ ।

यस समस्याको समाधानका लागि स्वच्छ ऊर्जा प्रयोग गर्ने, सार्वजनिक यातायात सुधार गर्ने, इलेक्ट्रिक सवारी प्रयोग बढाउने, उद्योग तथा इँटा भट्टामा प्रदूषण नियन्त्रण प्रविधि प्रयोग गर्ने, वृक्षारोपण गर्ने, र फोहोर व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाउने जस्ता उपायहरू अपनाउनु आवश्यक छ । यी उपायहरूले वायु प्रदूषण घटाउनुका साथै Global Warming नियन्त्रण गर्न पनि सहयोग पुर्याउँछन ।

वायु प्रदूषण र ग्लोबल वार्मिङ का समाधानहरू:

वायु प्रदूषण र Global Warming का समस्याहरू कम गर्न विभिन्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ । सबैभन्दा पहिले स्वच्छ र नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग बढाउनुपर्छ, जस्तै सौर्य ऊर्जा, जलविद्युत र विद्युत चुलोको प्रयोग । सवारीसाधनबाट हुने धुवाँ कम गर्न सार्वजनिक यातायातको प्रयोग बढाउने र इलेक्ट्रिक सवारीसाधनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । उद्योग र इँटा भट्टाबाट निस्कने प्रदूषण नियन्त्रण गर्न आधुनिक प्रविधि र फिल्टर प्रयोग गर्न आवश्यक छ । साथै वन विनाश रोक्ने र वृक्षारोपण गर्ने कामले वातावरणमा कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा घटाउन मद्दत गर्छ ।

फोहोरलाई जलाउनुको सट्टा सही तरिकाले व्यवस्थापन गर्ने, रिसाइकल र कम्पोस्ट गर्ने पनि महत्वपूर्ण उपाय हुन् । साथै सरकार र जनताले मिलेर वातावरण संरक्षणसम्बन्धी नियमहरू कडाइका साथ पालन गरेमा वायु प्रदूषण र Global Warming दुवै समस्यालाई कम गर्न सकिन्छ ।

नीतिगत सुधारहरू के के गर्न सकिन्छ:

वायु प्रदूषण र Global Warming नियन्त्रण गर्न विभिन्न नीतिगत सुधारहरू गर्न सकिन्छ । सबैभन्दा पहिले सरकारले सवारीसाधनको उत्सर्जन मापदण्ड कडा बनाउनु र नियमित जाँच प्रणाली लागू गर्नु आवश्यक छ ।

पुराना र बढी धुवाँ निकाल्ने सवारीसाधनलाई क्रमशः हटाउने नीति ल्याउन सकिन्छ । उद्योग, कारखाना र इँटा भट्टाबाट निस्कने धुवाँ नियन्त्रण गर्न कडा वातावरणीय नियम लागू गरी आधुनिक प्रविधि प्रयोग गर्न अनिवार्य बनाइनुपर्छ ।

साथै विद्युत तथा अन्य नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग बढाउन प्रोत्साहन दिने नीति ल्याउन सकिन्छ । शहरमा सार्वजनिक यातायात सुधार गरी इलेक्ट्रिक बस र अन्य वातावरणमैत्री सवारी साधनलाई प्राथमिकता दिनु पनि महत्वपूर्ण नीति हो । फोहोर व्यवस्थापनका लागि छुट्टाछुट्टै संकलन, पुनः प्रयोग (recycling) र कम्पोस्ट प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउने कानुनी व्यवस्था गर्नुपर्छ । यसका साथै वन संरक्षण र वृक्षारोपण कार्यक्रमलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति अपनाएमा वायु प्रदूषण घटाउन र Global Warming नियन्त्रण गर्न महत्वपूर्ण सहयोग पुग्छ ।