अहिलेको समय सभ्यता र इतिहासको बहसले तातिएको समय हो। नेपालको खश आर्य र रैथाने किरात समुदायबारे अनेकौँ भ्रामक तथ्यहरू सार्वजनिक भइरहेका छन्। ती भ्रम बीच हामीले पौराणिक स्रोत र प्राचीन वाङ्मयका आधारमा गरेको खोज निरन्तर जारी छ।

पौराणिक मान्यताअनुसार प्रारम्भमा समग्र भुलोक जलमग्न थियो। त्यही अवस्थामा सृष्टिकर्ता ब्रह्माले सुमेरु पर्वतबाट सृष्टिको आरम्भ गरेको भनाइ पाइन्छ। पानी घट्दै जाँदा सुमेरु वरिपरि देवभूमिहरू निर्मित भए, र त्यसभन्दा तल देवगणहरूको निवास बस्न थाल्यो। यही कारण मानसखण्ड क्षेत्रलाई देवगणको पवित्र भूमिको रूपमा मानिँदै आएको हो।

पानीको सतह झन् कम हुँदै जाँदा सुमेरु केन्द्रमा रहने गरी सातवटा महाद्वीप र सातवटा महासागर बने। सुमेरुबाट तल समुन्द्रकिनारासम्म मानव बस्ती फैलिन थाल्यो। ती सात महाद्वीपमध्ये “जम्बूद्वीप” केन्द्रवर्ती मानिन्थ्यो, जसको एक भाग आर्यावर्त थियो—जसको सीमाना पश्चिमी समुद्रदेखि पूर्वी समुद्रसम्म र उत्तरमा हिमालय (कुबेर क्षेत्र)देखि दक्षिणमा विन्ध्याचल पर्वतसम्म फैलिएको थियो।

समयक्रममा पाँचवटा आर्यन राज्य र पाँचवटा लघु राज्य गरी कुल दश राज्य अस्तित्वमा रहेका थिए, जसका चक्रवर्ती राजा इन्द्र थिए। एकपटक यिनै दश राज्यबीच महायुद्ध भएको उल्लेख पाइन्छ।

ऋग्वेद कालपछि र रामायण काल अघिसम्म धेरै राज्यहरूको उदय भइसकेको देखिन्छ। तीमध्ये उत्तर–कोसल राज्य बलशाली बनेको पौराणिक सन्दर्भ छ। कामधेनुको वरदानका कारण राजा दिलीप–सुदर्शनाका पुत्रका रूपमा देवताहरू नै मानव रूप लिएर जन्मिएको उल्लेख पाइन्छ—ती नै रघुकुलका संस्थापक राजकुमार रघु थिए। एकपटक इन्द्रले राजा दिलीपको अश्व लिएपछि राजकुमार रघु र इन्द्रबीच युद्ध हुन थाल्यो। रघुको अद्भुत शक्तिले प्रभावित भई इन्द्र स्वयं रघुको पक्षमा उभिन पुगे। सम्भवतः राज्यहरूबीच बारम्बार हुने संघर्ष रोक्न एक शक्तिशाली चक्रवर्तीको आवश्यकता इन्द्रले महसुस गरेको थियो।

सत्ता हातमा आएपछि राजकुमार रघुले चक्रवर्ती बन्ने उद्देश्यले विश्वविजय यात्रा सुरु गरे।
पहिले कैलाशदेखि पूर्व यात्रा गर्दै उनले निम्न राज्यहरूलाई जनपदमा परिणत गरे:

पूर्वीय राज्यहरू (१–१६):
अङ्ग, बंग, कलिङ्ग, कोसल, तोपल, उटलक, नगद, मुद्गर, नेपाल, पुंड्र, प्रज्योतिष, तामालोपतक, मलद, मल्लपर्तक, मुह्रय, प्रह्रयोत्तर।

त्यसपछि उनले पश्चिम यात्रा गरे र निम्न ८ राज्य जनपदमा परिणत भए:
मुराष्ट्र, दशेरक, नवण, भृगुकच्छ, काच्छिक, आर्य, अवुर्द, यवन (वर्तमान हुनान क्षेत्र)।

त्यसपछि उत्तर–कुबेर दिशा तर्फ अभियान अघि बढ्यो।
त्यहाँ उनले निम्न १९ राज्यलाई जनपदमा रूपान्तरण गरे:
खश, कश, कैकेय, किरात, भोच्छाण, हुण, कम्बोज, याहिक, वहव, लिपाक, कर्तव, छिर, तुषार, हरहरय, हुहुक, महुड, हममार्ग, रमठ, कारकष्ठ ।

यी विवरणले स्पष्ट देखाउँछ कि खश र किरात neither बाहिरबाट आएका सैन्य समुदाय थिए, न त मंगोलियाबाट आएको समूह।
ऋग्वेद कालपछि र रामायण कालभन्दा अघिदेखिनै यी समुदायसँग आफ्नो राज्य, समाज, भू–पहिचान र सांस्कृतिक संरचना थियो।

इक्ष्वाकु वंशीय राजा रघुको विश्वविजय–इतिहासकै सन्दर्भमा पछि मौर्य सम्राट अशोकलाई भौगोलिक तथा धार्मिक चक्रवर्ती उपाधि दिइएको पाहिन्छ ।

यसरी रामायण–पूर्व तथा महाभारत–पूर्वकालमा खश र किरातलाई बाहिरबाट आएको जाति भनेर फैलाइएका धारणाहरू पूर्णरूपमा आधारहीन देखिन्छन्। आदिकालदेखि नै सह–अस्तित्वमा बसेका समुदायहरूलाई जाति, धर्म वा भेगका आधारमा विभाजित गर्ने प्रयास गलत र भ्रमपूर्ण छ। यस्तो भ्रम मेट्दै सहअस्तित्व र सहकार्यको समाज निर्माण गर्नु अत्यावश्यक छ ।

अर्को भागमा रामायण कालपछि र महाभारतकालसम्मको विवरण पनि प्रस्तुत गर्नेछु ।