२. सङ्घर्ष नै सफलताको आधार: कारागार देखि गोकुल सम्मको यात्रा
श्रीकृष्णको जीवनयात्राको प्रारम्भ नै अत्यन्तै प्रतिकूल परिस्थिति र सङ्घर्षको जगमा भएको थियो । मथुराको कारागारमा कंशको कठोर पहराका बीच जन्मिएका श्रीकृष्ण लाई सुरक्षित राख्न माता देवकी र पिता वसुदेवले जुन कष्टकर त्याग गरे, त्यसले सफलताका लागि धैर्य र सङ्कल्पको महत्व दर्साउँछ । यहाँ बुझ्नुपर्ने एउटा गहिरो नेतृत्वदायी सन्देश छ , श्रीकृष्णको नेतृत्व कुनै ‘वंश परम्परा’ वा विरासतमा प्राप्त भएको राज्यको अधिपत्य थिएन । उहाँले आफ्नो ‘बलवुता’ र सङ्घर्षको बलमा नेतृत्व आर्जन गर्नुभएको हो, जुन आजका क्रान्ति र परिवर्तन चाहनेहरूका लागि ठूलो प्रेरणा हो ।
बाढीले उग्र बनेको यमुना नदी तर्दाको प्रसङ्गले मानवीय साहसको पराकाष्ठा देखाउँछ । यस सन्दर्भमा स्रोतमा भनिएको यो विचार मननीय छ ।
“टाउको अर्थात् मस्तिष्कमा असल सोच र ठूलो उद्देश्य छ भने कस्तै विपत्तिले पनि बाटो छेक्दैन ।”
जब लक्ष्य उच्च र उद्देश्य पवित्र हुन्छ, तब प्रकृति र परिस्थिति स्वयंले पनि मार्ग प्रशस्त गरिदिन्छन् भन्ने यो एउटा दार्शनिक यथार्थ हो ।
३. सामूहिक शक्ति र विद्रोह: गोवर्द्धन पर्वतको वास्तविक सन्देश
श्रीकृष्णले कान्छी औँलाले गोवर्द्धन पर्वत उचालेको प्रसङ्ग लाई प्रायः एउटा अलौकिक चमत्कारको रूपमा व्याख्या गरिन्छ । तर यसको अन्तर्यमा ‘सङ्गठित जनशक्तिको विद्रोह’ लुकेको छ । तत्कालीन समाजमा मानिसहरू पुरानो सत्ताको प्रतीक ‘इन्द्र’ को भयले त्रसित थिए र उनको स्तुति एवं बलि (कर) तिर्न विवश थिए । श्रीकृष्णले सो ‘परवश’ हुने अर्थात् अरूमा आश्रित हुने अन्धविश्वासी परम्परालाई खण्डित गरिदिनुभयो ।
उहाँले जनतालाई ‘आत्मनिर्भरता’ र आफ्नो शक्तिमा विश्वास गर्न उत्प्रेरित गर्नुभयो । गोवर्द्धन उठाउनुको अर्थ हो । जब नेतृत्वले जनतालाई सही ढंगले सङ्गठित र उत्प्रेरित गर्छ, तब असम्भव देखिने संकटको पर्वतलाई पनि सामान्य प्रयासले पन्छाउन सकिन्छ । एउटा कुशल नायकले जनतालाई डरबाट मुक्त गरी सामूहिक हितका लागि उभिन सिकाउँछ ।
४. समानता र स्वतन्त्रताको अभ्यास: रासलीलाको नयाँ अर्थ
रासलीलालाई केवल रसमय मनोरञ्जनको रूपमा मात्र बुझ्नु यसको मर्ममा पुग्न नसक्नु हो । वास्तवमा यो ‘लैङ्गिक समानता’ र ‘सामाजिक स्वतन्त्रता’ को एउटा उच्चतम कडी थियो । पुरुष प्रधानताबाट आजित भएका र घरको चौघेरा एवं खेतीपातीको श्रममा थलिएका महिलाहरूलाई श्रीकृष्णले सामूहिक नाचगान र सभ्य मनोरञ्जनको माध्यमबाट एउटा नयाँ ‘कार्य विभाजन’ (Division of Labor) को अभ्यास गराउनुभयो ।
यसले काम, मनोरञ्जन र आरामका बीच सन्तुलन कायम गर्ने शिक्षा दिन्छ । रासलीलामा श्रीकृष्णको सबै गोपनीहरूसँगको एकसाथ उपस्थितिको साङ्केतिक अर्थ हो । एउटा कुशल नायक वा नेता समाजको प्रत्येक वर्ग र व्यक्तिसँग उत्तिकै तादात्म्यता राख्न र उनीहरूको भावना बुझ्न समर्थ हुनुपर्छ । रासलीलाले महिला हित संरक्षण र उनीहरूलाई सामाजिक उत्सवमा सहभागी गराएर समानताको जग बसालेको देखिन्छ ।
५. श्रम र सिर्जनाको संगम: हलो र बाँसुरीको दर्शन
श्रीकृष्णको व्यक्तित्व श्रम र संस्कृतिको अनुपम मिश्रण हो । ‘कृष्ण’ शब्दको व्युत्पत्ति नै ‘कृष्’ (खन्ने वा जोत्ने) धातुबाट भएको छ, जसले उहाँको किसान परिवार र श्रमप्रतिको अगाध सम्मानलाई पुष्टि गर्दछ । श्रीकृष्ण र उहाँका दाजु बलरामको स्वरूपमा हामी उत्पादन र कलाको सुन्दर समन्वय पाउँछौँ ।
- हलो (उत्पादन): बलरामले बोक्ने हलोले श्रम, कृषि र उत्पादनको अनिवार्यताबारे सिकाउँछ । समुन्नत समाजका लागि उत्पादनको जग बलियो हुनुपर्छ ।
- बाँसुरी (सिर्जना): श्रीकृष्णले बजाउने बाँसुरीले जीवनमा संगीत, कला र सिर्जनात्मक मनोरञ्जनको महत्व दर्शाउँछ ।
केवल युद्ध र काटमार मात्र होइन, बरु हलो (उत्पादन) र बाँसुरी (कला) को उचित सन्तुलनले मात्र एउटा सभ्य र सुखी समाजको निर्माण सम्भव छ भन्ने उहाँको जीवन दर्शन हो ।
६. वेद र पुराण: विगतका अनुभवहरूको भण्डार
हाम्रा प्राचीन ग्रन्थहरू वेद र पुराणहरू कुनै दैवी चमत्कारले लेखिएका ग्रन्थ होइनन । यी त मानव जातिले हजारौँ वर्ष देखि गरेका सङ्घर्ष, खोज, अन्वेषण र ‘सामूहिक जीवन व्यवस्थापन’ का अनुभवहरूको सङ्गालो हुन । यसलाई ‘अपौरुषेय’ (Apaurusheya) भन्नुको तात्पर्य पनि यही हो कि यो कुनै एक व्यक्तिको रचना नभई समग्र मानव जातिको अनुभवको पुञ्ज हो ।
दुर्भाग्यवश, संस्कृत भाषाको पठनपाठन कमजोर हुँदै जाँदा हामीले यी ग्रन्थहरूको ‘अन्तर्वस्तु’ (Inner Substance) बुझ्न छाडेर केवल बाहिरी ‘बोक्रा’ (Surface) मा मात्र रमाउन थाल्यौँ । वेद र पुराणहरूमा उल्लेखित ‘वैदिक’ र ‘लौकिक’ अनुभवहरूलाई आधुनिक सन्दर्भमा विश्लेषण गर्ने हो भने यसले हामीलाई जीवनका जटिलताहरू सुल्झाउन र उन्नत समाज निर्माण गर्न सही मार्गदर्शन प्रदान गर्दछ ।
७. निष्कर्ष
श्रीकृष्णको समग्र जीवन एउटा महान् पाठशाला हो । आज हामीले उहाँलाई केवल मूर्तिको रूपमा पूजा गर्ने र झोलुङ्गामा झुलाउने मात्र कि उहाँको ‘सङ्घर्ष र नेतृत्व’ को शिक्षा लिएर आफ्नो जीवनमा आमूल परिवर्तन ल्याउने ? यो गम्भीर मन्थनको विषय हो ।
हाम्रो संस्कृतिमा ‘राम्रो बनाउनु वा राम्रो हुने गरी काम गर्नु’ लाई ‘संस्कार’ भनिन्छ भने ‘राम्रो परिणाम प्राप्त गर्नु र त्यसलाई अनुसरण गर्नु’ लाई ‘संस्कृति’ भनिन्छ । त्यसैले, “कृष्णार्पणमस्तु” को वास्तविक अर्थ उहाँमा प्रसाद चढाउनु मात्र होइन, बरु उहाँका महान् सद्गुणहरूलाई आफ्नो जीवनमा ग्रहण गरी आफूलाई एउटा सचेत र सङ्घर्षशील मानवको रूपमा उभ्याउनु हो । श्रीकृष्णको जीवनबाट प्राप्त हुने यो सङ्घर्ष र सफलताको सन्देशलाई आत्मसात् गर्नु नै उहाँ प्रतिको सच्चा सम्मान हुनेछ ।
