विश्वभर हरेक वर्ष मे १ का दिन मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय मजदुर दिवस केवल एक औपचारिक पर्व होइन यो श्रमिक वर्गको संघर्ष, अधिकार र पहिचानको ऐतिहासिक स्मृति हो । ‘आठ घण्टा काम, आठ घण्टा मनोरञ्जन र आठ घण्टा आराम’ भन्ने नाराले विश्वभरका श्रमिक आन्दोलनलाई दिशा दिएको छ । आजको दिनमा यस्को उत्पत्ति, विकास र विश्व तथा नेपालमा यसको प्रभावबारे विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नु आवश्यक छ भन्ने उदेश्यले १९औँ शताब्दीको अन्त्यतिर औद्योगिक क्रान्तिले विश्वका विभिन्न मुलुकहरूमा तीव्र आर्थिक परिवर्तन ल्यायो । उद्योगधन्दा विस्तार सँगै श्रमिकहरूको माग पनि बढ्दै गयो, तर उनीहरूको काम गर्ने अवस्था अत्यन्त दयनीय थियो । दैनिक १२ देखि १६ घण्टासम्म काम गर्न बाध्य श्रमिक हरूले न्यून पारिश्रमिक असुरक्षित कार्यस्थल र कुनै सामाजिक सुरक्षा बिना काम गर्नु परिरहेको थियो ।
यही पृष्ठभूमिमा सन १८८६ मे १ मा शिकागो शहरमा हजारौं मजदुरहरू सडकमा उत्रिए । उनीहरूले ‘आठ घण्टा काम’ को माग राख्दै विशाल आन्दोलन सुरु गरे । आन्दोलन क्रमशः तीव्र बन्दै गयो र मे ४ का दिन हेयमार्केट स्कुआरमा आयोजित सभामा बम विस्फोट भयो । त्यसपछि प्रहरीले गोली चलाउँदा सात जना मजदुरको मृत्यु भयो भने धेरै घाइते भए । यो घटना इतिहासमा “हेयमार्केट घटना” का रूपमा परिचित छ ।
हेयमार्केट घटनाले विश्वभरका श्रमिक आन्दोलनमा नयाँ ऊर्जा भरेको थियो । यद्यपि तत्कालीन अवस्थामा आन्दोलन दमन गरिएको जस्तो देखिए पनि दीर्घकालीन रूपमा यसले श्रमिक अधिकारका लागि ठोस आधार तयार गर्यो । यस घटनाले श्रमिकहरूको एकता, संगठन र संघर्षको महत्वलाई उजागर गर्यो ।
सन १८८९ मा पेरिसमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी सम्मेलन ( दोश्रो अन्तर्राष्ट्रिय ) ले मे १ लाई विश्व श्रमिक दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गर्यो । त्यसपछि विश्वका अधिकांश देशहरूले यस दिनलाई श्रमिक अधिकारको प्रतीकका रूपमा स्वीकार गर्न थाले ।
यस दिन विश्वभरका श्रमिकहरू, ट्रेड युनियनहरू, सामाजिक संस्थाहरू र सरकारहरूले विभिन्न कार्यक्रम, र्याली, गोष्ठी र सभाहरू आयोजना गर्दै श्रमिक अधिकारको संरक्षण र विस्तारको प्रतिबद्धता व्यक्त गर्छन ।
‘आठ घण्टा कार्यदिवस’को अवधारणा मे दिवसको मूल सार ‘आठ घण्टा कार्यदिवस’ हो । यो अवधारणा श्रमिकहरूको जीवनस्तर सुधारका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । यसले काम, आराम र व्यक्तिगत जीवनबीच सन्तुलन कायम गर्ने आधार प्रदान गर्दछ । आज धेरै देशहरूमा यो अवधारणा कानुनी रूपमा स्थापित भइसकेको छ यद्यपि व्यवहारमा अझै पनि धेरै चुनौतीहरू बाँकी छन ।
मे दिवसले विश्वभर श्रमिक अधिकार सम्बन्धी कानुन निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । न्यूनतम पारिश्रमिक, कार्यस्थल सुरक्षा, सामाजिक सुरक्षा, बालश्रम निषेध, महिला श्रमिक अधिकार लगायतका विषयहरूमा उल्लेखनीय प्रगति भएको छ ।
तर आजको विश्वमा पनि श्रमिकहरूले नयाँ प्रकारका चुनौतीहरू सामना गरिरहेका छन । प्रविधिको विकास, अस्थायी रोजगार, आप्रवासी श्रमिक समस्या, श्रम शोषण र असमानता जस्ता विषयहरू अझै पनि गम्भीर छन । त्यसैले मे दिवस केवल इतिहास सम्झने दिन मात्र नभई वर्तमान चुनौतीहरूबारे सोच्ने अवसर पनि हो ।
नेपालमा पनि मे दिवसको इतिहास श्रमिक आन्दोलनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ । विशेषतः बिराटनगरमा विसं २००३ सालमा भएको ऐतिहासिक श्रमिक आन्दोलनले नेपालमा श्रमिक अधिकारका लागि महत्वपूर्ण आधार तयार गर्यो । यस आन्दोलनले श्रमिकहरूको संगठन र अधिकार प्रतिको चेतना बढायो ।
विसं २००७ सालको प्रजातान्त्रिक परिवर्तनपछि नेपालमा मे दिवस मनाउने परम्परा विस्तार हुँदै गयो । प्रारम्भिक चरणमा यो दिवस पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको आन्दोलन सँग पनि जोडिएको थियो ।
नेपाल ट्रेड युनियन महासंघका अनुसार विसं २०१९ मा नेपाल मजदुर संगठनले पहिलो पटक औपचारिक रूपमा मे दिवस मनाएको थियो । त्यसपछि विभिन्न ट्रेड युनियन र श्रमिक संगठनहरूले यसलाई नियमित रूपमा मनाउँदै आएका छन ।
विसं २०४६ को जनआन्दोलनपछि नेपालमा लोकतान्त्रिक व्यवस्था स्थापना भएपछि मे दिवसलाई अझ व्यापक रूपमा मनाउन थालियो र यस दिन सार्वजनिक बिदा दिने समेत घोषणा गरियो ।
आजको नेपालमा मे दिवस विभिन्न कार्यक्रमहरू, र्याली, गोष्ठी र सांस्कृतिक कार्यक्रम मार्फत मनाइन्छ । श्रमिकहरूले आफ्नो हक अधिकार सुनिश्चित गर्न आवाज उठाउने अवसरका रूपमा यसलाई उपयोग गर्छन ।
नेपालमा श्रमिकहरूले अझै पनि न्यून पारिश्रमिक, असुरक्षित कार्यस्थल, वैदेशिक रोजगारीको जोखिम, असंगठित क्षेत्रका समस्या, महिला र बाल श्रमिकको शोषण जस्ता चुनौतीहरू सामना गरिरहेका छन । त्यसैले मे दिवसको सान्दर्भिकता अझै कायम छ ।
निष्कर्ष
अन्तर्राष्ट्रिय मजदुर दिवस श्रमिक वर्गको संघर्ष, एकता र अधिकारको प्रतीक हो । सन् १८८६ मा सुरु भएको आन्दोलनले आज विश्वभर श्रमिक अधिकारको जग बसाल्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । नेपालमा पनि यसको प्रभाव स्पष्ट रूपमा देखिन्छ ।
यो दिवस केवल उत्सव होइन श्रमिकहरूको योगदानप्रति सम्मान प्रकट गर्ने र उनीहरूको हक अधिकार सुनिश्चित गर्न प्रतिबद्धता जनाउने दिन हो । बदलिँदो विश्व परिवेशमा श्रमिकहरूले सामना गरिरहेका नयाँ चुनौतीहरूको समाधान खोज्दै, समानता, न्याय र सम्मानपूर्ण श्रमको वातावरण निर्माण गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो ।
यसर्थ मे दिवसले हामीलाई इतिहास सम्झाउने मात्र होइन, भविष्य निर्माणका लागि प्रेरणा पनि प्रदान गर्दछ ।
